ჰუმანიზმი და ბოროტების ბანალურობა
ინდიგო: თბილისის კინოფესტივალზე თქვენი ერთ-ერთი გამორჩეული ფილმი, 1986 წელს გადაღებული „როზა ლუქსემბურგი“ აჩვენეს. რატომ გადაწყვიტეთ ფილმი მისთვის მიგეძღვნათ?
მარგარეტ ფონ ტროტა: როდესაც როზა ლუქსემბურგი საჯარო ასპარეზზე გამოვიდა, ქალები პოლიტიკასა და საზოგადოებრივ ცხოვრებაში უმნიშვნელოდ იყვნენ ჩართულები. მით უმეტეს იშვიათობა იყო რევოლუციონერი ქალი. როზა ჭკვიანი, ძლიერი და, ამავე დროს, ჰუმანური და ემოციური ადამიანი იყო, ემპათიის საოცარი უნარით. დიდხანს ვეცნობოდი მისი ცხოვრების დეტალებს და ნაშრომებს და სულ აღმაფრთოვანებდა თავისი ბიოგრაფიით. ფილმზეც ამიტომ დავიწყე მუშაობა.
ინდიგო: დღეს თუ ხედავთ პოლიტიკაში ასეთივე გამბედავ და ემპათიურ ქალებს?
მარგარეტ ფონ ტროტა: გერმანიაში ქალი კანცლერი გვყავს, სხვა ქვეყნებშიც არიან ქალი ლიდერები. მათი გავლენა ნამდვილად გაიზარდა, მაგრამ არ ვიცი, რამდენად მართებული იქნება მათი შედარება როზასნაირ ქალებთან. მგონია, რომ დღევანდელ პოლიტიკოსებს აკლიათ მსგავსი გულწრფელობა და ენთუზიაზმი.
მეეჭვება, დღეს ვინმემ საკუთარი კომფორტის ზონა რევოლუციური იდეებისთვის დათმოს.
ინდიგო: 1960-იანი წლების დასაწყისში, სანამ რეჟისორობას გადაწყვეტდით, პარიზში ჩახვედით და სორბონის უნივერსიტეტში ხელოვნების ისტორიის შესწავლა დაიწყეთ. ეს ის დროა, როდესაც სტუდენტური მოძრაობები მწიფდება, კინოში კი ფრანგული ახალი ტალღა იკიდებს ფეხს. რა მოგცათ იმ წლებმა და როგორ მიხვედით კინომდე?
მარგარეტ ფონ ტროტა: როცა პარიზში ჩავედი, პოლიტიკა არ მაინტერესებდა. ფრანგი სტუდენტები საკუთარ მოსაზრებას მუდამ ხმამაღლა აფიქსირებდნენ მიმდინარე მოვლენებზე. იმ დროს ომი იყო ალჟირში და საპროტესტო აქციებს მართავდნენ, ალჟირის გათავისუფლებას მოითხოვდნენ. რადგან მე გერმანელი ვიყავი, ზოგი მათგანი არც ისე კარგად განეწყო ჩემ მიმართ – ჩემი ქვეყნის წარსულის გამო მაკრიტიკებდნენ, ფიქრობდნენ, რომ ნაციზმი სათანადოდ არ გვქონდა გადაფასებული. ამიტომ მეც მომიხდა, დავინტერესებულიყავი პოლიტიკით, თუნდაც იმის გამო, რომ დისკუსიაში ჩავრთულიყავი. მათი ერთ-ერთი დიდი გატაცება ფრანგული ახალი ტალღის ფილმები იყო. სინემათეკაში უფრო მეტ დროს ატარებდნენ, ვიდრე – სორბონაში. მალე მათ მეც შევუერთდი.
უამრავი ფილმი ვნახე, სინემათეკა ჩემთვის უნივერსიტეტად იქცა. მაშინ ჯერ კიდევ არ ვფიქრობდი იმაზე, რომ ოდესმე მე თვითონ გადავიღებდი ფილმებს, თუმცა, კინოს მიმართ ინტერესი სწორედ იქ გამიჩნდა.
ინდიგო: როგორც ვიცი, ყველაზე დიდი შთაბეჭდილება თქვენზე ინგმარ ბერგმანმა მოახდინა.
მარგარეტ ფონ ტროტა: განსაკუთრებით ბერგმანის ერთი ფილმით – „მეშვიდე ბეჭდით“ აღვფრთოვანდი. ხილვასავით იყო. საოცარი შეგრძნებები დამიტოვა. ყველაფერი იყო ერთად: ფსიქოლოგია, მხატვრობა, მუსიკა, ლიტერატურა, ყველაფერი, რაც მაინტერესებდა, ერთ ფილმში. ჩემთვის ბერგმანი დღემდე რჩება ერთ-ერთ ყველაზე ღრმა და საინტერესო რეჟისორად, რომელიც ბევრს ფიქრობდა და აანალიზებდა, ვიდრე გადაღებას დაიწყებდა. მისმა ფილმებმა ნათლად დამანახეს, თუ რა მაინტერესებდა საერთოდ და რა მინდოდა მეკეთებინა.
ინდიგო: როდესაც კინოკარიერა დაიწყეთ, ქალი რეჟისორი ჯერ კიდევ იშვიათობას წარმოადგენდა. რთული იყო „კაცების სამყაროში“ თავის დამკვიდრება?
მარგარეტ ფონ ტროტა: კაცების სამყაროში ყოველთვის რთულია მოხვედრა. გადაღება რომ დავიწყე, უკვე იყო რამდენიმე ქალი რეჟისორი, მათ შორის – გერმანიაშიც, თუმცა, ქვეყნის გარეთ პოპულარულები არ გამხდარან. მანამდე კი, ლენი რიფენშტალი მართლაც ერთადერთი ქალი იყო, ვინც ნაცისტური რეჟიმის დროს იღებდა ფილმებს. ხშირად ვაწყდებოდით პრობლემებს, მათ შორის ერთ-ერთი მთავარი დაფინანსების მოპოვება იყო. ქალი რეჟისორების გაერთიანებაც კი შევქმენით, ვითხოვდით, რომ იგივე დაფინანსება მოეცათ, რასაც მამაკაც რეჟისორებს აძლევდნენ. გარკვეული ფორმით დღესაც ასე გრძელდება. თითქოს სულ ელიან, რომ თუ ქალი ხარ, ვალდებულიც ხარ, გამოაცხო კარგი ნამცხვარი ბევრად ნაკლები ინგრედიენტით, ვიდრე – კაცმა.
ბოლომდე ჯერაც ვერ გამოვედით დიასახლისის როლიდან. კანონის წინაშე თანასწორები ვართ, მაგრამ რეალობის წინაშე – არა. ხელოვნებაშიც ქალებს მეტი ძალისხმევა სჭირდებათ ნიჭიერების დასამტკიცებლად.
ინდიგო: თქვენი ერთ-ერთი ბოლო ფილმი „ჰანა არენდტი“ სწორედ ისეთ ქალზეა, რომელმაც ეს ბარიერები გადალახა და ჯერ კიდევ მე-20 საუკუნის პირველ ნახევარში დაიმკვიდრა თავი, როგორც გავლენიანმა ინტელექტუალმა. რას ფიქრობთ მასზე?
მარგარეტ ფონ ტროტა: ვფიქრობ, ჰანა არენდტი ყველა დროის ერთ-ერთი ყველაზე დიდი მოაზროვნეა. მისი ნაშრომები ძალიან ნიშანდობლივია, როგორც წარსულის გასააზრებლად, ისე – ყოველდღიურობაში. ფილმში მხოლოდ ოთხი წელი აღვწერე, დრო, როდესაც ნიუ იორკში ცხოვრობდა და ადოლფ აიხმანის პროცესზე მუშაობდა, რაზეც შემდეგ წიგნი დაწერა – „აიხმანი იერუსალიმში. ბოროტების ბანალურობა“. მინდოდა მეჩვენებინა ის განცდები და წინააღმდეგობები, რაც საკუთარ თავთან ჰქონდა მარტინ ჰაიდეგერთან რომანის შემდეგ, რომელმაც თავის დროზე ნაცისტურ რეჟიმს დაუჭირა მხარი.
ინდიგო: ეთანხმებით მის მოსაზრებას ბოროტების ბანალურობაზე, რაზეც წიგნში წერს? სისტემისადმი მორჩილება, აზროვნების უგულებელყოფა და უუნარობა – არის ეს საკმარისი ბოროტების ასახსნელად?
მარგარეტ ფონ ტროტა: რთული სათქმელია, აიხმანის შემთხვევაში შესაძლოა არ იყო მთლად მართალი, მაგრამ ბანალურობის პრინციპზე მაინც ვეთანხმები – ბოროტება შეიძლება ზუსტად იქ დაიბადოს, სადაც არ ველოდებით, ანუ ძალიან ბანალური იყოს. თუმცა, სკეპტიკურად ვუყურებ ჰანას მოსაზრებას იმის შესახებ, რომ ფილოსოფიას და აზროვნებას შეუძლია სწორი არჩევანის გაკეთებაში დაგეხმაროს. ჰანას ზედმეტად სჯეროდა ამის, მაშინ, როცა ჰაიდეგერი საუკუნის ერთ-ერთი გამორჩეული ინტელექტუალი იყო, და მაინც ბოროტება – ნაციზმი აირჩია. ჰანასგან განსხვავებით, მე მგონია, რომ ინტელექტი და აზროვნების უნარი ყოველთვის არ გეხმარება სწორი და ჰუმანური პოზიციის არჩევაში.
